Class 10 संचयन भाग 2 पाठ 1 हरिहर काका पाठ योजना

Class 10 Hindi Lesson Plan Harihar Kaka

CBSE Class 10 Hindi Lesson Plan – “हरिहर काका” | संचयन भाग 2 पाठ 1

CBSE Class 10 Hindi Lesson Plan for “हरिहर काका” – इस पोस्ट में कक्षा 10 हिंदी संचयन भाग 2 के पाठ “हरिहर काका” का विस्तृत पाठ योजना (Lesson Plan) दिया गया है। यह Lesson Plan नई शिक्षा नीति (NEP 2020), सक्रिय अधिगम, कला समावेशन, जीवन कौशल और अनुभवात्मक अधिगम को ध्यान में रखकर तैयार किया गया है। यह योजना हिंदी शिक्षकों, B.Ed./D.El.Ed. विद्यार्थियों तथा विद्यालयी शिक्षण के लिए अत्यंत उपयोगी है।


पाठ योजना
विषय - हिंदी
कक्षा - 10वीं
पुस्तक - संचयन भाग 2
पाठ - हरिहर काका
लेखक - मिथिलेश्वर


1. अधिगम परिणाम (Learning Outcomes)

पाठ के अंत तक विद्यार्थी:

  • कहानी का सार अपने शब्दों में बता सकेंगे।

  • मुख्य पात्रों का चरित्र-चित्रण कर सकेंगे।

  • धार्मिक पाखंड एवं पारिवारिक स्वार्थ को समझ सकेंगे।

  • कहानी के मुख्य संदेश को जीवन से जोड़ सकेंगे।

  • समूह चर्चा एवं रचनात्मक गतिविधियों में भाग ले सकेंगे।


2. आवश्यक सामग्री (Material Required)

  • पाठ्यपुस्तक

  • स्मार्ट बोर्ड / प्रोजेक्टर

  • चार्ट पेपर

  • मार्कर / रंगीन पेन

  • Concept Map

  • वीडियो क्लिप

  • कार्यपत्रक (Worksheet)


ALSO CHECK -हरिहर काका – Concept Map 

पाठ 1 हरिहर काका पाठ योजना

3. कार्यविधि / पद्धति (Methodology)

  • चर्चा पद्धति

  • प्रश्नोत्तर पद्धति

  • गतिविधि आधारित शिक्षण

  • सहयोगात्मक अधिगम

  • अनुभवात्मक अधिगम


4. शिक्षण रणनीतियाँ (Pedagogy Strategies)

  • Think-Pair-Share

  • समूह चर्चा

  • Role Play

  • Concept Mapping

  • Brainstorming

  • Active Participation


5. वार्म-अप गतिविधि (Warm-up Activity)

शिक्षक विद्यार्थियों से प्रश्न पूछेंगे:

  • क्या सभी रिश्ते निःस्वार्थ होते हैं?

  • क्या संपत्ति के कारण रिश्तों में बदलाव आ सकता है?

  • क्या धर्म के नाम पर लोगों को भ्रमित किया जा सकता है?

विद्यार्थी अपने विचार साझा करेंगे।


6. पाठ का संक्षिप्त विवरण (Lesson Overview)

“हरिहर काका” कहानी ग्रामीण समाज, धार्मिक पाखंड और पारिवारिक स्वार्थ को उजागर करती है। कहानी का मुख्य पात्र हरिहर काका एक वृद्ध किसान हैं जिनकी संपत्ति पर परिवार और ठाकुरबाड़ी दोनों की नजर है। कहानी समाज की वास्तविकताओं और मानवीय मूल्यों को दर्शाती है।


7. शिक्षक की गतिविधि (Teacher Activity)

  • पाठ का परिचय देना

  • लेखक परिचय करवाना

  • कठिन शब्दों का अर्थ समझाना

  • कहानी का वाचन करवाना

  • मुख्य घटनाओं की व्याख्या करना

  • विद्यार्थियों से प्रश्न पूछना

  • Concept Map बनवाना

  • जीवन मूल्यों पर चर्चा करवाना


8. विद्यार्थियों की गतिविधि (Pupils Activity)

  • पाठ का वाचन करेंगे

  • प्रश्नों के उत्तर देंगे

  • समूह चर्चा में भाग लेंगे

  • Concept Map तैयार करेंगे

  • Role Play प्रस्तुत करेंगे

  • कहानी का सार लिखेंगे


9. अनुभवात्मक अधिगम (समूह गतिविधि / प्रायोगिक कार्य)

समूह गतिविधि

विद्यार्थियों को 4 समूहों में बाँटा जाएगा:

समूह 1

हरिहर काका का चरित्र-चित्रण

समूह 2

महंत का चरित्र-चित्रण

समूह 3

कहानी का मुख्य संदेश

समूह 4

“यदि आप हरिहर काका होते तो क्या निर्णय लेते?” पर चर्चा

सभी समूह चार्ट पेपर पर अपने विचार प्रस्तुत करेंगे।


10. अंतर्विषयी संबंध (Interdisciplinary Linkages)

कला समावेशन

विद्यार्थी कहानी का पोस्टर / Mind Map बनाएँगे।

सामाजिक विज्ञान

ग्रामीण समाज एवं सामाजिक संबंधों पर चर्चा।

जीवन कौशल

  • निर्णय लेने की क्षमता

  • नैतिक मूल्य

  • सहानुभूति

  • आलोचनात्मक चिंतन


11. संसाधन (वीडियो / अन्य स्रोत)

  • YouTube वीडियो

  • NCERT ई-सामग्री

  • PPT Presentation

  • Concept Map

  • Worksheet


12. मूल्यांकन (Assessment)

अधिगम परिणामों को मापने के उपकरण

  • मौखिक प्रश्नोत्तर

  • Worksheet

  • Quiz

  • समूह प्रस्तुति

  • Role Play

  • Concept Map मूल्यांकन


13. Creative गृहकार्य

“यदि आपके परिवार में संपत्ति को लेकर विवाद हो जाए तो आप उसे कैसे सुलझाएँगे?” विषय पर 100 शब्दों में अपने विचार लिखिए।


14. Creative असाइनमेंट (Assignment)

“हरिहर काका” कहानी का डिजिटल Mind Map / Comic Strip / Poster Canva या Chart Paper पर तैयार कीजिए।


15. प्रतिपुष्टि एवं सुधारात्मक कार्य (Feedback & Remedial)

  • कमजोर विद्यार्थियों को सरल भाषा में पुनः समझाया जाएगा।

  • अतिरिक्त अभ्यास प्रश्न दिए जाएँगे।

  • समूह सहयोग से सीखने के अवसर दिए जाएँगे।

  • व्यक्तिगत मार्गदर्शन प्रदान किया जाएगा।


16. चिंतन / आत्ममूल्यांकन (Reflection)

विद्यार्थी लिखेंगे:

  • मैंने इस पाठ से क्या सीखा?

  • कहानी का कौन-सा भाग मुझे सबसे अधिक प्रभावित करता है और क्यों?

  • क्या हमें केवल स्वार्थ के आधार पर रिश्ते बनाने चाहिए?


निष्कर्ष

यह पाठ योजना विद्यार्थियों में भाषा कौशल के साथ-साथ नैतिक मूल्यों, सामाजिक जागरूकता और आलोचनात्मक चिंतन का विकास करती है। “हरिहर काका” कहानी विद्यार्थियों को रिश्तों, स्वार्थ और मानवीय संवेदनाओं की गहरी समझ प्रदान करती है।





SHARE

Milan Tomic

Hi. I’m Designer of Blog Magic. I’m CEO/Founder of ThemeXpose. I’m Creative Art Director, Web Designer, UI/UX Designer, Interaction Designer, Industrial Designer, Web Developer, Business Enthusiast, StartUp Enthusiast, Speaker, Writer and Photographer. Inspired to make things looks better.

  • Image
  • Image
  • Image
  • Image
  • Image
    Blogger Comment
    Facebook Comment

0 comments:

एक टिप्पणी भेजें